De basis van PCOS met Dr. Patti Haebe

Vandaag praten we over PCOS, het polycysteus-ovariumsyndroom.

Dit is een van de meest voorkomende aandoeningen bij vrouwen vóór de menopauze. Ongeveer 3 miljoen mensen in de VS hebben PCOS, en eerlijk gezegd zou het me niet verbazen als het er meer zijn.

Het interessante aan PCOS is dat het vaak een uitsluitingsdiagnose is. Eerst worden andere oorzaken van anovulatie of hyperandrogenisme uitgesloten. Artsen controleren bijvoorbeeld op hyperprolactinemie, waarbij de hersenen te veel prolactine aanmaken, hypercortisolisme, laat optredende congenitale bijnierhyperplasie, het syndroom van Cushing, schildklieraandoeningen en zelfs tumoren van de bijnier die androgenen produceren. Er kan dus veel onderzoek nodig zijn als je niet ovuleert en onregelmatige cycli hebt. Uiteindelijk kom je vaak in de categorie PCOS terecht.

Bij PCOS heb je misschien gehoord van de Rotterdam-criteria. Er zijn ook criteria van de NIH, het National Institute of Health. Die gaan uit van een verstoorde werking van de eierstokken, dus een onregelmatige of uitblijvende ovulatie, en klinische aanwijzingen voor een overmaat aan androgenen. Androgenen zijn voornamelijk mannelijke hormonen, zoals testosteron, DHEA, DHT en androsteendion. Die kunnen symptomen veroorzaken zoals hirsutisme en acne. Hirsutisme is de groei van donkere haren op plaatsen waar we die bij vrouwen doorgaans niet zien, zoals de bovenlip, kin en tepels. De criteria omvatten daarnaast meer dan 12 follikels in iedere eierstok met een diameter van twee tot negen millimeter. Dit hoeft voor een PCOS-diagnose niet aanwezig te zijn; het is slechts een van de criteria.

De NIH-criteria lijken sterk op de andere criteria. Ze omvatten een ovulatiestoornis, bijvoorbeeld menstruatiecycli die langer dan 40 dagen duren, en serumprogesteron halverwege de luteale fase van minder dan vijf nanogram per milliliter, wat erop wijst dat je waarschijnlijk niet ovuleert. Dit kan ook voorkomen bij mensen met een verder normale cyclus. Daarnaast is er hyperandrogenisme: hoog testosteron en hoge DHEA- of DHT-waarden.

Het bovenstaande heeft betrekking op insulinegerelateerde PCOS. Dat is de meest voorkomende vorm: hoge testosteronwaarden, soms problemen met insuline en een afwijkend hemoglobine A1C. Het kan leiden tot gewichtstoename, depressie, acne, haaruitval, groei van donkere haren en onregelmatige menstruaties.

Ik zie ook een vorm die meer met de bijnieren samenhangt. Dat is een vrij nieuwe term en heeft officieel nog geen vaste naam; ik noem het bijniergerelateerde PCOS. De bijnieren reageren daarbij te sterk op stress en proberen bij chronische stress voldoende cortisol te blijven aanmaken. Je ziet dan mensen met onregelmatige cycli die niet noodzakelijk overgewicht hebben, een normale bloedsuiker en misschien geen hoog testosteron maar alleen een hoge DHEA-waarde.

We komen hier later op terug. Een PCOS-diagnose is nuttig, maar belangrijker is wat er hormonaal in je lichaam gebeurt en wat kan worden hersteld om je doel te bereiken. De diagnose is één stukje van de puzzel. Of je iets nu wel of geen naam geeft, je kunt nog steeds naar de onevenwichtigheden kijken en bepalen wat moet worden aangepakt. 

Wat kan ik doen tegen gezichtshaar? Hoe verlaag ik mijn testosteronniveau?

Gezichtshaar wordt vaak veroorzaakt door het hormoon DHT. DHT ontstaat uit testosteron via de zogeheten vijf-alfa-reductaseroute. Bij een hoog testosteronniveau zet het lichaam te veel testosteron om in DHT.

Donkere haren die er al zijn, verdwijnen helaas niet vanzelf. Richt je erop te voorkomen dat er meer bijkomen en krijg het testosteronniveau zo snel mogelijk onder controle. Er zijn twee kanten aan het antwoord. Als de donkere haren al aanwezig zijn, moet je de onderliggende oorzaak aanpakken, maar voor blijvende verwijdering is waarschijnlijk elektrolyse of laserontharing nodig.

De andere kant is voorkomen dat er meer donkere haren groeien door de hoeveelheid androgenen te verlagen. Sommige voorgeschreven medicijnen verminderen het testosteronniveau of de omzetting ervan. Veel mensen gebruiken bijvoorbeeld spironolacton. Dit was oorspronkelijk een plasmiddel, maar heeft ook een antiandrogeen effect. Er zijn eveneens kruiden. Zaagpalm richt zich rechtstreeks op de vijf-alfa-reductaseroute die testosteron in DHT omzet en kan daardoor vervelende androgene bijwerkingen helpen verminderen. 

Om het testosteronniveau te verlagen, moeten we daarnaast ook de bloedsuiker aanpakken. Ik leg uit hoe bloedsuiker met testosteron samenhangt, want die relatie lijkt op het eerste gezicht niet voor de hand te liggen.

Wat is het verschil tussen polycysteuze eierstokken en PCOS?

Het is precies wat de namen aangeven. Het polycysteus-ovariumsyndroom is een combinatie van symptomen die samen het syndroom vormen. Polycysteuze eierstokken kunnen verschillende oorzaken hebben, maar zijn vaak met PCOS verbonden. Bij PCOS ontwikkelt de eicel zich mogelijk niet goed of komt die bij de ovulatie niet vrij, waardoor polycysteuze eierstokken ontstaan. 

Kun je een milde vorm van PCOS hebben? En hoe herken je die?

Er bestaan verschillende soorten PCOS. Ook zonder officiële diagnose kunnen er dingen spelen die je merkt aan je cyclus of bij het zwanger worden. Technisch gezien heb je maar een of twee criteria nodig voor de diagnose, maar een diagnose is nog geen genezing. Heb je onregelmatige cycli, onderzoek dan je hormonen en bloedsuiker en graaf dieper naar de oorzaak. Je kunt dus absoluut een milde vorm hebben. Er bestaan bovendien twee soorten PCOS en je hoeft niet noodzakelijk precies in één categorie te passen.

Iemand vroeg: ‘Ik heb PCOS met insulineresistentie en hoog testosteron. Ook heb ik een laag ijzergehalte, mogelijk bijna bloedarmoede, en weinig vitamine D, maar ik gebruik supplementen.’ Ze weet dat ze ovuleert en haar luteale fase duurt ongeveer 15 dagen, maar ze wordt nog steeds niet zwanger. Moet ze nog iets anders overwegen of laten testen?

Dit is een goede vraag. Je bent op de juiste weg, maar verandering kost tijd. Ik zou drie tot zes maanden consequente aanpassingen verwachten voordat je verbetering in je cyclus en duidelijk andere laboratoriumwaarden ziet. Deze persoon gebruikt supplementen, maar we weten niet welke. Als het alleen om ijzer en vitamine D gaat, zijn die wel belangrijk voor je gezondheid, maar ze richten zich niet noodzakelijk rechtstreeks op PCOS.

Zorg dat je dingen doet die PCOS daadwerkelijk aanpakken. Verlagen we het testosteronniveau? Brengen we de bloedsuiker in balans? Ondersteunen we een gezonde ovulatie? Alleen een supplement slikken herstelt een probleem niet automatisch. Je moet het in een therapeutische dosis gebruiken om verandering mogelijk te maken en je lichaam te helpen herstellen.  

Volg je naast LH-strips ook je basale lichaamstemperatuur? We moeten zeker weten dat je echt ovuleert en alle bevestigingsmethoden op orde hebben. We bespraken LH-strips en hun waarde. Blijf daarnaast je basale lichaamstemperatuur volgen om de stijging te bevestigen en gebruik rond dag 21, vijf tot zeven dagen na de ovulatie, progesteronteststrips om te controleren of je daadwerkelijk ovuleert.

Als je denkt dat je ovuleert, PCOS-symptomen hebt maar toch niet zwanger wordt, wat moeten we dan nog onderzoeken?

Heeft je partner al een sperma-analyse gehad? Is je schildklier onderzocht en hoe werkt die? Heb je een hysterosalpingogram gehad en zijn je eileiders open? Is er een echo gemaakt? Ziet je baarmoeder er goed uit en ligt die in een goede positie? Zijn er vleesbomen, poliepen of een afwijkende positie die de innesteling kunnen belemmeren?

Ik adviseer altijd de Premom-app te gebruiken en LH-strips, basale lichaamstemperatuur en cervixslijm te volgen. Die gegevens geven aanwijzingen over wat er gebeurt. Als alles daar perfect uitziet, kunnen we onderzoeken welke andere factoren problemen veroorzaken en echt naar de onderliggende oorzaak zoeken.

Kan een vrouw met PCOS ovulatietests, dus LH-teststrips, gebruiken? Waarom wel of niet?

Zeker. Als je niet ovuleert, zie je geen LH-stijging. Toch is het verstandig steeds met LH-strips te testen. Bij lange cycli is het moeilijk om zoveel dagen achter elkaar te testen, maar het levert zeer goede informatie over je LH. Een docent in vruchtbaarheidsbewustzijn kan de strips bekijken: stijgt LH een beetje, probeert je lichaam te ovuleren zonder de laatste stap te halen, of zie je een geleidelijke en later grote stijging met uiteindelijk een ovulatie? Blijf daarom consequent testen. Ik houd van de strips van easy@home omdat ze betaalbaar zijn en je ze gemakkelijk veel dagen achter elkaar gebruikt om je cyclus te begrijpen.

Daarnaast zijn basale lichaamstemperatuur, cervixslijm en progesterontests heel belangrijk om te begrijpen wat er in je cyclus gebeurt. Hoe meer gegevens je over je lichaam verzamelt, hoe meer informatie je hebt om de oorzaak te achterhalen.

Wat wordt als een hoog androgeenniveau beschouwd? Daarbij kijken ze naar testosteron of DHEA.

Wil je cijfers, dan gaan we de diepte in. Bij vrouwen kijken we bij DHEA naar waarden boven 240. DHEA is een heel belangrijk hormoon en voorloper van veel andere hormonen, waaronder mannelijke en vrouwelijke hormonen en progesteron. Het draagt bij aan de aanmaak van cortisol. Ik wil het niet demoniseren, maar de waarde moet binnen het normale bereik blijven. Bij een te hoge waarde kijk ik vaak naar de bijnieren, de hoeveelheid stress en de oorzaak van de stijging. Vrij testosteron hoort doorgaans tussen 4 en 10 te liggen en totaal testosteron tussen 40 en 100. Boven 100 totaal of 10 vrij testosteron moeten we nader onderzoek doen, want deze waarden zijn belangrijk.

Het is ook belangrijk DHT, dihydrotestosteron, te onderzoeken. Dit vervelende hormoon veroorzaakt niet alleen donkere haren rond lippen, kin en tepels, maar ook haaruitval volgens het mannelijke of vrouwelijke patroon. DHT is bij PCOS dus een hormoon dat je ook kunt laten controleren, hoewel dat minder vaak gebeurt. Dat is de dokterstip van vandaag.

Naast geslachtshormonen is hemoglobine A1C een belangrijk onderdeel van PCOS. Als de bloedsuiker ontregeld is en insulineresistentie ontstaat, kan dat een hoog testosteronniveau veroorzaken. Bij een hemoglobine A1C van 5.6 of hoger moeten we daarom aan het voedingspatroon werken en gezonde insulinewaarden herstellen. 

Kun je PCOS hebben als je niet bent gediagnosticeerd en geen symptomen hebt?

Ja. Ik neem aan dat deze persoon misschien onregelmatige cycli heeft zonder extreem hoog testosteron. Kan het dan nog steeds PCOS zijn? Absoluut. De vraag is opnieuw of je de diagnose nodig hebt om te begrijpen wat er gebeurt. Niet noodzakelijk. Onderzoek waarom je cycli afwijkend zijn.

Hebben koolhydraten en suiker echt invloed op de vruchtbaarheid bij PCOS?

Ja, heel veel. Insulineresistentie is tot nu toe de meest geaccepteerde verklaring voor PCOS. Vrouwen met PCOS hebben selectieve insulineresistentie. Insuline beïnvloedt de thecacellen in de eierstok. Wanneer die cellen worden gestimuleerd, maken ze overtollige androgenen aan die de klinische tekenen van PCOS veroorzaken. Het extra testosteron door de hoge insuline stopt de follikelontwikkeling en verhindert dat eicellen zich vormen. Ook vermindert het de ontwikkeling van het baarmoederslijmvlies. Insulineresistentie en testosteron zijn dus sterk verbonden en veroorzaken een kettingreactie die de ovulatie stillegt. Beperk koolhydraten en suiker en richt je op volwaardige voeding. Een paleolithisch voedingspatroon kan helpen: vlees, groente en fruit met een lage glykemische waarde. Vermijd bijvoorbeeld bananen, mango’s en papaja en kies liever bessen. Het doel is de bloedsuiker in balans te brengen. 

Welke tests worden uitgevoerd om PCOS vast te stellen?

Zoals we al bespraken, kijken artsen naar testosteron, DHEA en hemoglobine A1C. Mogelijk meten ze ook seruminsuline en serumglucose en maken ze een echo om te zoeken naar meerdere follikels of cysten in de eierstokken.

Wat is de beste manier om de ovulatie te volgen als je PCOS hebt?

Gebruik basale lichaamstemperatuur en strips voor luteïniserend hormoon, net als ieder ander. Je moet alleen langer testen omdat je cycli langer zijn en je niet iedere cyclus ovuleert. Geef niet op als het niet meteen gebeurt. Mogelijk sla je cycli over of ovuleer je iedere derde cyclus. Blijf maandenlang volgen en gegevens verzamelen. Hoe meer informatie je hebt, hoe meer antwoorden je kunt vinden, vooral samen met een deskundige.

Wat doet myo-inositol en hoeveel wordt aanbevolen? Is D-chiro-inositol een goed supplement bij PCOS?

Allereerst: ik ben arts, maar niet jouw arts. Wat we vandaag bespreken is bedoeld als informatie. Bespreek veranderingen of onderzoek altijd met je eigen arts. Myo-inositol is goed onderzocht in relatie tot vruchtbaarheid. Er zijn twee vormen: D-chiro en myo-inositol. Het is een isomeer van een suikeralcohol en behoort tot een groep B-vitaminen. Myo-inositol reguleert de afscheiding van de alvleesklier en eierstokken, beïnvloedt de werking van insuline bij mensen met PCOS, helpt androgenen te verlagen en ondersteunt de ovulatie. Onderzoek verbindt het ook met een goede eicelkwaliteit. De onderzoeken waarnaar ik verwijs gebruikten doorgaans 2000 tot 4000 milligram per dag, meestal 4000 milligram verdeeld over meerdere doses en met minimale bijwerkingen. Bespreek dit zeker met je arts.

In een onderzoek werd myo-inositol vergeleken met metformine, een effectief middel dat de insulinegevoeligheid verbetert. Er deden 120 vrouwen mee. De ene groep gebruikte dagelijks 1500 milligram metformine en de andere vier gram myo-inositol. In de metforminegroep trad bij 50% een spontane ovulatie op en was het zwangerschapspercentage 36.6%. In de myo-inositolgroep was de spontane ovulatie nog hoger met 65% en het zwangerschapspercentage 48.4%. Voedingsstoffen kunnen dus soms zeer goed presteren, afhankelijk van wat iemand nodig heeft. Onder toezicht van een arts zie ik myo-inositol en metformine ook samen worden gebruikt. 

Sommige mensen gebruiken graag D-chiro-inositol; ik geef de voorkeur aan een kleine hoeveelheid D-chiro gemengd met myo-inositol. Veel onderzoek dat ik heb gezien ondersteunt vooral myo-inositol. Dat was de biochemieles van vandaag. Het is een zeer nuttige optie bij PCOS en wordt steeds populairder. Bespreek supplementen altijd eerst met je arts en kies betrouwbare bronnen, zodat je weet wat je gebruikt.