Mannelijke vruchtbaarheid testen en sperma-analyse begrijpen

Vruchtbaarheid en de kans op een bevruchting worden door veel factoren beïnvloed, van leeftijd en erfelijkheid tot de gezondheid van je partner en giftige stoffen in de omgeving. Probeer zoveel mogelijk factoren te begrijpen, zodat je de negatieve invloed op een bevruchting kunt beperken.

Proberen jij en je partner al enkele maanden zonder succes zwanger te worden, dan is onderzoek naar de vruchtbaarheid van je partner en de gezondheid van zijn zaadcellen een goede eerste stap. Voor een sperma-analyse geldt geen verplichte wachttijd: je hoeft geen jaar of zes maanden te wachten en kunt het onderzoek laten uitvoeren wanneer jullie dat willen. Mannelijke onvruchtbaarheid speelt mee bij bijna 35 procent van de gevallen van onvruchtbaarheid, en ongeveer 10% komt uitsluitend door een mannelijke factor. Dat betekent dat de zaadcellen de reden zijn waarom geen bevruchting plaatsvindt.

Oorzaken van mannelijke onvruchtbaarheid

Inzicht in factoren die de mannelijke vruchtbaarheid beïnvloeden helpt jullie je zwangerschapsdoel te bereiken.

Leefstijlkeuzes

Voeding en beweging, vapen of roken van bijvoorbeeld nicotine of marihuana, alcoholgebruik, te weinig water drinken en geen gezond gewicht behouden kunnen de mannelijke vruchtbaarheid beïnvloeden.

Medische aandoeningen 

Ook de medische voorgeschiedenis van je partner heeft invloed. Chemotherapie, herstel van een varicokèle, letsel aan de testikels en afwijkingen van de buisjes die zaadcellen vervoeren kunnen de vruchtbaarheid beïnvloeden. Erfelijke afwijkingen en hormonale disbalans bij mannen hebben eveneens invloed op de kwaliteit van zaadcellen.

Een recente ziekte of koorts in de afgelopen drie maanden en het gebruik van geneesmiddelen, zoals bepaalde haargroeimiddelen en testosteron, dat zaadcellen onderdrukt, zijn niet gunstig voor de gezondheid van zaadcellen.

Ook kunnen bepaalde infecties de productie verstoren en littekenweefsel veroorzaken dat de doorgang blokkeert. Voorbeelden zijn ontsteking van de bijbal (epididymitis) of testikels (orchitis) en sommige seksueel overdraagbare infecties, waaronder gonorroe en hiv. 

Antistoffen die zaadcellen aanvallen

Antisperma-antistoffen zijn cellen van het immuunsysteem die zaadcellen ten onrechte als schadelijke indringers herkennen en proberen uit te schakelen.

Hormonale disbalans

Mannelijke onvruchtbaarheid kan ontstaan door aandoeningen van de testikels zelf of een afwijking in andere hormonale systemen, waaronder hypothalamus, hypofyse, schildklier en bijnieren. Een lage testosteronwaarde en andere hormonale problemen kunnen verschillende onderliggende oorzaken hebben.

Omgevingsfactoren

Oververhitting van de testikels en blootstelling aan industriële chemicaliën, zware metalen of straling op het werk of rond het huis kunnen de productie van zaadcellen verminderen. Soms zijn de gevolgen blijvend.

Hoe een sperma-analyse helpt

Wat de gezondheid van zaadcellen betreft kun jij je ovulatietests perfect gebruiken, een prachtige LH- stijging en goede BBT- stijging hebben, maar als de zaadcellen zijn aangetast kan je kans op een zwangerschap sterk afnemen. Ook eerdere zwangerschappen van jaren geleden garanderen niet dat de zaadcellen nu nog gezond zijn en een normaal embryo kunnen vormen.

Het is altijd verstandig uit te sluiten dat de zaadcellen een probleem vormen, of een factor te vinden waardoor een bevruchting langer duurt dan verwacht. Daarbij helpt een sperma-analyse.

De vorming van zaadcellen duurt van begin tot eind ongeveer 74 dagen, gevolgd door circa 12-21 dagen voor het transport. Wat in de afgelopen drie maanden is gebeurd, beïnvloedt dus de huidige kwaliteit en concentratie. 

Tekenen van ongezonde zaadcellen

Een sperma-analyse meet drie belangrijke aspecten van de gezondheid:

Het aantal zaadcellen (concentratie)

Bij een gezonde uitslag ligt het volume tussen 1.5 mL en 6.0 mL en de concentratie rond 15 miljoen of meer per milliliter (mL) sperma, de vloeistof van één zaadlozing. Er is sprake van een lage concentratie bij minder dan 15 miljoen zaadcellen per milliliter of minder dan 39 miljoen in het hele ejaculaat. Te weinig zaadcellen kunnen het moeilijker maken zwanger te worden, omdat minder cellen beschikbaar zijn om de eicel te bevruchten.

De vorm van de zaadcellen (morfologie)

Een normaal gevormde zaadcel heeft een gladde, ovale kop van 5-6 micrometers lang en 2.5-3.5 micrometers breed, met een lange staart. De vorm van de kop is belangrijk omdat die bepaalt hoe goed de zaadcel door de buitenlaag van een eicel kan dringen en die bevruchten. Hoe meer normaal gevormde zaadcellen, hoe groter doorgaans de vruchtbaarheid. Deze meting, ook bekend als een Kruger-analyse, is belangrijk voor inzicht in de gezondheid en het bevruchtend vermogen en hoort hoger dan 3% te zijn.

De beweging van zaadcellen (motiliteit)

Motiliteit beschrijft hoe zaadcellen bewegen: snel, langzaam, rechtuit of in een cirkel. Progressieve motiliteit betekent dat ze in een rechte lijn of zeer grote cirkels zwemmen. Niet-progressieve motiliteit betekent dat ze wel bewegen, maar niet vooruit zwemmen of alleen zeer kleine cirkels maken. Progressieve beweging is nodig om door het vrouwelijke voortplantingsstelsel omhoog te zwemmen. De kans op vruchtbaarheid is het grootst wanneer ten minste 40% progressief beweegt.

Lage waarden in een sperma-analyse kunnen wijzen op ongezonde zaadcellen en mogelijke mannelijke onvruchtbaarheid. Ga naar een uroloog voor meer uitleg en onderzoek naar de oorzaak. Ziet iets in de uitslag er afwijkend uit, dan kan de arts aanvullende onderzoeken aanvragen.

Als de eerste sperma-analyse normaal is, kan de arts een tweede onderzoek aanvragen om de uitslag te bevestigen. Twee normale uitslagen betekenen gewoonlijk dat je partner geen belangrijk probleem met mannelijke onvruchtbaarheid heeft. 

Verbeter de gezondheid van zaadcellen en vergroot de kans op zwangerschap

De huisarts van je partner kan een sperma-analyse aanvragen. Soms kan je verloskundige of gynaecoloog een verwijzing schrijven. Veel vruchtbaarheidsklinieken hebben bovendien dagen waarop iemand een analyse kan laten doen zonder daar al patiënt te zijn. 

Niet alle vormen van mannelijke onvruchtbaarheid zijn te voorkomen, maar met gezonde dagelijkse keuzes kun je veelvoorkomende oorzaken vermijden.

Tijdens het proberen zwanger te worden kan je partner het volgende overwegen:

• Stop met gedrag dat de kwaliteit negatief beïnvloedt, zoals roken, vapen en overmatig gebruik van alcohol of marihuana.
• Drink voldoende water om gehydrateerd te blijven en de hoeveelheid zaadvocht en het totale volume te ondersteunen.
• Behoud een gezond gewicht en eet gezond. Beweging, slaap en wat jij en je partner eten zijn belangrijk. Beweeg dagelijks, eet meer antioxidantrijke voeding en voeg gezonde omega-3-vetten toe om het aantal zaadcellen te ondersteunen. 
• Beperk blootstelling aan giftige stoffen. Een lage morfologiescore, teratozoöspermie genoemd, wordt vaak veroorzaakt door stoffen in de omgeving van je partner. Gezonde, onbewerkte voeding kan blootstelling helpen beperken. Daarnaast kunnen een kwalitatief visoliesupplement en dagelijks een portie walnoten helpen de invloed van alledaagse toxinen tegen te gaan.
• Neem maatregelen voor je emotionele gezondheid en beheers of verminder angst en stress. Veel stress kan zowel de mannelijke als vrouwelijke vruchtbaarheid beïnvloeden.

En nee, je partner hoeft geen ander soort ondergoed te dragen. Nieuwere vruchtbaarheidsonderzoeken laten zien dat het type ondergoed van mannen geen invloed heeft op de algemene vruchtbaarheid en geen beperkende factor is.

Blijf tijdens het hele proces je vruchtbaarheidssignalen volgen met Premom, de gratis ovulatietracker. Wanneer je de uitslag van de sperma-analyse ontvangt, voeg je die als notitie in de app toe. Dat is een nuttig referentiepunt wanneer je een virtueel consult met een Premom-vruchtbaarheidsspecialist en/of je verloskundige of gynaecoloog plant.

References

https://www.healthline.com/health/mens-health/normal-sperm-count

https://www.ucsfhealth.org/medical-tests/003627

www.uptodate.com/contents/male-reproductive-physiology

Jung A, Schuppe HC. Influence of genital heat stress on semen quality in humans. Andrologia 2007; 39:203.

Smith LB, Walker WH. The regulation of spermatogenesis by androgens. Semin Cell Dev Biol 2014; 30:2.

Pinilla L, Aguilar E, Dieguez C, et al. Kisspeptins and reproduction: physiological roles and regulatory mechanisms. Physiol Rev 2012; 92:1235.